Handelinge | Aanlyn Bybelskool

Kom ontdek saam met ons die boek Handelinge — elke Maandagaand om 19:00 by ons nuwe Bybelskoolklas. (Langs die Blommekerk, Klein Lesing Lokaal, ingang tussen Inkpot en Toerisme Kantoor - Swart Staal Hek)

Handelinge is nie net ’n geskiedenisboek nie; dis ’n avontuurverhaal van hoe God gewone mense gebruik het om ’n buitengewone JESUS beweging te begin. As jy al ooit gewonder het hoekom die eerste kerk so vinnig gegroei het—en hoe ons vandag weer daardie soort geloof, moed en impak kan sien—dan is hierdie klas vir jou.

Wat jy kan verwag:

• Word geïnspireer deur die groei, krag en eenvoud van die eerste kerk.
• Leer die agtergrondgeskiedenis en die geopolitiese dramas van die antieke wêreld onder Rome —en hoekom dit saak maak vir vandag.
• Verstaan die uitdagings en lesse wat die eerste gelowiges moes hanteer—en hoe dit jou geloof kan versterk.
• Ontdek die boustene en redes vir die kerk se groei en impak.
• Ontwikkel 'n passie en liefde vir die Liggaam van Christus, Sy Kerk, gemeente en verteenwoordiging hier op aarde, en hoe ons kollektief in hierdie wêreld nie net oorleef nie, maar floreer!

Bring jou Bybel, jou vrae, en leer saam ander gelowiges in persoon in die Klas in Clanwilliam, of op Zoom waar jy kan deelneem, of Facebook of Youtube. Kies die platvorm wat vir jou die beste werk.

Die notas van die week, word teen 17:00 op Maandae beskikbaar gestel op hierdie webwerf, jy sal 'n "notification" in jou Mail Inbox ontvang.

Kom leer, groei, en word weer aan die brand vir Jesus en Sy kerk.

KOSTE: R150 per/maand

1.   Die boek Handelinge: wanneer, waar en waarom dit geskryf is

Die boek Handelinge van die Apostels is waarskynlik geskryf rondom 62 n.C., hoewel sommige geleerdes ’n effens wyer tydsraamwerk voorstel. 

Daar is goeie redes vir hierdie vroeë datering. Die vroegste moontlike tyd waarop Handelinge geskryf kon word, is twee jaar ná Paulus se aankoms in Rome as gevangene. Wat opvallend is, is dat Lukas nêrens die verwoesting van Jerusalem in 70 n.C. noem nie — ’n gebeurtenis wat só ingrypend was dat dit bykans ondenkbaar sou wees om dit uit te laat as dit reeds gebeur het. Dit dui sterk daarop dat die boek vóór daardie ramp geskryf is.

Verder eindig Handelinge op ’n interessante manier: Paulus sit nog onder huisarres in Rome, wag vir sy verhoor. Daar is geen verslag van sy dood, vrylating of martelaarskap nie. Die laaste hoofstukke voel vars, lewendig — amper asof die skrywer self nog tussen die gebeure staan. Dit alles pas beter by ’n skrywe kort ná die gebeure, nie dekades later nie.

Indien die datum van 62–63 n.C. korrek is, was Rome waarskynlik die plek waar dit geskryf is. Lukas — Paulus se lojale metgesel en “die geliefde geneesheer” — sou tyd gehad het om te skryf terwyl Paulus vir twee jaar onder huisarres was. Handelinge is dan ook Lukas se tweede boek, die vervolg op die Evangelie volgens Lukas, en albei is gerig aan ’n man met die naam Theofilus, waarskynlik ’n Romeinse amptenaar of welgestelde beskermheer.

2.   Lukas se groter doel: meer as net geskiedenis

Lukas skryf nie sommer net om stories te bewaar nie. Sy eerste doel was om sekerheid te bring — om Theofilus te help weet dat dit wat hy oor Jesus gehoor het, betroubaar, histories en waar is¹. Die Christelike geloof moes nie soos ’n mite klink nie, maar 'n ooggetuie vertelling van iets wat werklik in tyd en ruimte gebeur het.

Terselfdertyd wou Lukas wys dat Jesus nie net vir een volk gekom het nie. Israel het Hom grootliks verwerp, maar die boodskap van die Koninkryk het nie daar gestop nie. Dit het oor grense beweeg — na heidene, nasies en gewone mense. Verlossing was nie meer beperk tot bloedlyn nie, maar oop vir almal wat glo¹.

In plaas daarvan om los verhale bymekaar te maak, het Lukas doelbewus navorsing gedoen, getuies geraadpleeg en alles sistematies ondersoek om die mees volledige en betroubare weergawe van Jesus se lewe en bediening saam te stel².

Baie tekens wys dat Lukas hoofsaaklik vir nie-Joodse lesers geskryf het. Hy verduidelik Joodse gebruike wat Jode vanself sou verstaan. Hy beskryf geografiese plekke asof sy lesers dit nie ken nie. Hy trek Jesus se geslagsregister terug tot Adam, nie Abraham nie — om te wys: Jesus behoort aan die hele mensdom, nie net aan Israel nie¹. 

3.   Historikus, diplomaat en evangelis — alles in een

Lukas funksioneer op meer as een vlak. Hy is terselfdertyd:

• ’n historikus, wat die ontstaan van die vroeë kerk dokumenteer;
• ’n diplomaat, wat skryf aan ’n invloedryke Romeinse leser;
• en ’n teoloog-evangelis, wat mense wil oortuig van die waarheid van Christus³.

Die groot boodskap wat deur Lukas se skryfwerk loop, is eenvoudig maar diepsinnig:

Jesus is die Verlosser wat soek wie verlore is.  Dit beteken die boek is hoofsaaklik missionaal!

Hy kom om mense op te lig — uit sonde, uit gebrokenheid, uit hopeloosheid — en hulle in nuwe lewe in te lei⁴.

As ’n nie-Joodse Christen self, skryf Lukas met diep respek vir die Hebreeuse openbaring, maar ook met ware deernis vir buitestanders. Sy evangelie — en Handelinge — dra ’n werklik universele hartklop: God se genade is groter as kultuur, grense en geskiedenis⁴.

4.   Die wêreld agter Handelinge: ’n tyd van spanning, druk en ontwaking

Die tydperk tussen 30 en 62 n.C. was alles behalwe rustig. Dit was ’n seisoen van politieke skuiwe, groeiende spanning en diep onsekerheid — die presiese wêreld waarin die verhaal van Handelinge afspeel. Ná die dood van Herodes die Grote in 4 v.C. het sy koninkryk verbrokkel. Wat eens een gebied was, is opgedeel tussen sy seuns. Archelaüs het Judea regeer, maar só swak en wreed dat Rome hom in 6 n.C. verwyder het en Judea onder direkte Romeinse beheergeplaas het¹.

Van daardie oomblik af is Judea nie meer deur ’n Joodse koning regeer nie, maar deur Romeinse Goewerneurs — amptenare wat namens die keiser opgetree het. Gedurende die tyd wat Handelinge beskryf, was hierdie figure onder andere Pontius Pilatus (26–36 n.C.), Antonius Felix (52–60 n.C.) en Porcius Festus (60–62 n.C.)¹.

Hierdie goewerneurs het ’n berugte reputasie gehad. Antieke geskiedskrywers beskryf hulle as korrup, magsbehep en genadeloos. Pilatus word veral deur die Joodse historikus Josefus onthou as ’n simbool van tirannie — iemand wat sonder empatie regeer het en geweld vinnig gebruik het¹.

Terwyl Judea direk onder Rome geval het, het ander gebiede nog onder Herodiaanse heersers gebly. Herodes Antipashet Galilea regeer van 4 v.C. tot 39 n.C. — dieselfde heerser wat Johannes die Doper laat onthoof het en later vir Jesus laat ondervra het. Herodes Filippus het weer die gebiede oos en noord van die See van Galilea bestuur tot sy dood in 34 n.C.¹

Met ander woorde: die land was versplinter en verdeel. Verskillende heersers. Verskillende wette. Een onderliggende mag en oorheersende kultuur, taal, geldeenheid — Rome.

5.   Ekonomiese druk: oorleef onder ’n stelsel wat jou leeg tap

Romeinse besetting het nie net politieke spanning gebring nie — dit het die daaglikse lewe ekonomies onderdruk. Provinsies moes belasting aan Caesar betaal: op grond, oeste, handel, vervoer en selfs eenvoudige transaksies¹.

Die belastingstelsel self was ’n probleem. Rome het die reg om belasting te vorder verkoop aan entrepreneurs — belastinggaarders — wat vooruit betaal het en dan soveel as moontlik probeer terugkry het. Al was daar tegnies toesig deur die goewerneur, het misbruik gereeld plaasgevind¹.

En dit was nie al nie. Bo en behalwe Romeinse belasting moes Jode steeds tempelbelasting betaal. Die gevolg? Dubbele druk. Gewone mense — vissermanne, ambagsmanne, boere — het konstant op die rand van armoede geleef.

 Dis in daardie wêreld waar Jesus sê: “Geseënd is die armes.” Nie as ’n mooi geestelike metafoor nie — maar as ’n werklikheid.

Rodney Stark toon in The Rise of Christianity oortuigend aan dat die vroeë kerk nie uitsluitlik uit die “armstes van die armes” bestaan het nie, maar reeds vroeg ’n sosiaal gemengde gemeenskap geword het wat ook opgeleide mense, handelaars, stedelike burgers en selfs lede van die plaaslike elite ingesluit het. Hy wys sosiologies dat die mees effektiewe draers van ’n nuwe geloof nie die totaal gemarginaliseerdes is nie, maar mense met net genoeg stabiliteit, opvoeding en sosiale netwerke om idees te versprei, gemeenskappe te organiseer en volhoubare groei moontlik te maak. Hierdie werklikheid verklaar waarom die evangelie vinnig in stede versprei het en waarom daar vroeg reeds ’n behoefte aan geskrewe verslae, briewe en historiese rekords ontstaan het. Die Nuwe Testament bevestig hierdie sosiale diversiteit: Lydia, ’n welgestelde handelaar, stel haar huis beskikbaar vir die gemeente (Hand. 16:14–15); Prisca en Akwila funksioneer as sake-eienaars én teologiese medewerkers (Hand. 18:2–3; Rom. 16:3–5); Erastus word selfs genoem as stadsamptenaar (Rom. 16:23). Paulus self erken dat daar wel nie “baie” invloedrykes was nie, maar impliseer juis dat sommige wel teenwoordig was (1 Kor. 1:26). Saam bevestig Stark se sosiologiese ontleding en die Skrifgetuienis dat die vroeë kerk van meet af aan ’n kruisklas-beweging was — nie gebou op mag nie, maar ook nie beperk tot armoede — ’n gemeenskap waarin Christus mense uit verskillende sosiale lae saamgebind het tot een nuwe liggaam.

6.   Godsdiens, tempel en messiaanse verwagting

Ten spyte van politieke chaos het die Joodse volk diep gewortel gebly in hul geloof. Die tempel in Jerusalem was steeds die hartklop van alles. Herodes die Grote het die tempelberg massief uitgebrei en die eenvoudige tempel uit Serubbabel se tyd omskep in een van die mees indrukwekkende strukture in die antieke wêreld¹.

Hierdie tempel het die godsdienstige lewe oorheers — offers, feeste, gebede, identiteit. Maar saam met dit het ook messiaanse verwagting gegroei. Onderdrukking het hoop laat opstaan. Die vraag was oral:

Wanneer gaan God ingryp? Wanneer kom die Messias?

Handelinge begin presies dáár — nie in ’n rustige wêreld nie, maar in ’n gespanne een.

Tussen 30 en 62 n.C. is die Romeinse wêreld oorheers deur ’n veelgodige (politeïstiese) geloofslandskap waarin godsdiens nie primêr oor waarheid gegaan het nie, maar oor lojaliteit, orde en openbare stabiliteit. Die dominante Romeinse pantheon het gode soos Jupiter (oppergod en beskermer van die staat), Mars (oorlog en mag), Venus(vrugbaarheid en voorspoed), Minerva (wysheid) en Apollo (genesing en profesie) ingesluit, terwyl plaaslike en ingevoerde gode vrylik bygevoeg is. Langs hierdie tradisionele gode het misteriegodsdienste sterk gegroei — soos die kultusse van Isis (Egipte), Mithras (veral gewild onder soldate), Cybele en Dionysus — wat persoonlike redding, geheime rituele en emosionele ervaring belowe het. Parallel hiermee het die keiserkultus ’n sentrale politieke-religieuse rol gespeel: om Caesar as dominus et deus (“heer en god”) te eer was nie net aanbidding nie, maar ’n openbare bewys van lojaliteit aan Rome. In hierdie wêreld was godsdiens verweef met feeste, handel, militêre lewe en burgerlike identiteit; om nie deel te neem nie, is as sosiaal gevaarlik beskou. Dit is juis binne hierdie pluralistiese, rituele en moreel los godsdiensklimaat dat die Christelike belydenis — “Jesus is Here” — nie bloot geestelik nie, maar polities en kultureel ontwrigtend geklink het.

7.   Die tydlyn van Handelinge: van Pinkster tot vervolging

Die verhaal van Handelinge strek vanaf Pinkster (ongeveer 30 n.C.) tot Paulus se gevangenskap in Rome (62 n.C.). Dit is ’n tyd waarin vier Romeinse keisers aan bewind was: Tiberius, Caligula, Claudius en Nero. Teen hierdie agtergrond volg Lukas die ongelooflike uitbreiding van die evangelie — van Jerusalem na Judea, Samaria en uiteindelik tot in die hart van die Romeinse Ryk.

Belangrike politieke figure speel ook rolle in die verhaal, soos Herodes Agrippa I (41–44 n.C.), wat Jakobus laat teregs tel en Petrus laat arresteer, en later Herodes Agrippa II, voor wie Paulus sy beroemde getuienis lewer².

Volgens vroeë kerklike oorlewering het hierdie tydperk geëindig met die martelaarskap van Petrus en Paulus in Rome rondom 64 n.C., tydens Nero se vervolgings. Net ’n paar jaar later, in 70 n.C., is Jerusalem vernietig en die tempel totaal verwoes².

Handelinge vertel dus nie net hoe die kerk begin het nie — dit wys hoe geloof kan floreer wanneer die wêreld uitmekaar val.

8.   Om Christus te volg: die prys van identiteit en behoort

Om in die eerste eeu ’n Christen te word, was nie net ’n geestelike besluit nie — dit was sosiale selfmoord. Vir beide Jode en heidene het bekering diep ontwrigting gebring, maar elke groep het dit op ’n heel ander manier beleef, gevorm deur hul unieke kulturele wêreld.

Vir Jode wat Jesus as Messias begin volg het, was die pyn besonders intens. Die vraag oor die wet, gebruike en Joodse identiteit het soos ’n oop wond gebly. Die versoeking om steeds vas te hou aan bekende rituele was sterk⁵. Dit was nie bloot ’n debat oor leerstellings nie — dit was ’n krisis van wie is ek nou?

Selfs die gemeente in Jerusalem het gesukkel om afstand te doen van eeue oue gebruike⁵. Hierdie tradisies was nie oppervlakkig nie; dit was ingeweef in elke aspek van lewe — familie, feesdae, kos, tydsberekening, aanbidding. Selfs Petrus, ’n leier onder die apostels, het in Antiogië onder groepsdruk geswig toe hy hom van nie-Joodse gelowiges onttrek het⁵.

Die losmaking van die sinagoge was dus nie vinnig of maklik nie. Die vroeë kerk se skeiding van Judaïsme het stadig, pynlik en met groot innerlike konflik gebeur⁵. Geloof het nie net nuwe oortuigings gevra nie — dit het ’n nuwe identiteit geëis.

9.   Heidene: om jou hele sosiale wêreld te verloor

Vir heidene het bekering anders gelyk, maar dit was net so radikaal. Hulle probleem was nie die wet nie — dit was kultuur. Om Jesus te volg het beteken om vaarwel te sê aan praktyke wat diep in alledaagse gemeenskapslewe ingebed was.

Christene kon nie langer deelneem aan heidense rituele, feeste en gebruike nie. Hierdie weiering is gesien as ongehoorsaamheid aan die staat en selfs as vyandigheid teenoor die samelewing². Wat vir gelowiges gehoorsaamheid aan Christus was, het vir ander soos rebellie gelyk.

Sommige heidense gebruike was weer uiters aanstootlik vir Jode en Christene. Daarom het Jakobus voorgestel dat nie-Joodse gelowiges van sekere praktyke moes wegbly — nie omdat dit redding gebring het nie, maar om eenheid binne die kerk te beskerm⁶.

Die gevolge was konkreet. Christene is uit gemeenskappe verstoot. Hulle is uitgesluit van openbare vermaak. Selfs die bywoning van gladiatorgevegte — iets wat vir die Romeinse wêreld normaal en gewild was — het tot ekskommunikasie gelei².

Met ander woorde: om Jesus te volg het jou sosiale kalender, jou vriendskappe en jou reputasie gekos.

10.       Die kerk as nuwe familie

Wat beide Joodse en heidense gelowiges gedeel het, was hierdie werklikheid: hulle het iets verloor — en moes iets nuuts ontvang.

In daardie wêreld het die kerk nie net geestelike byeenkomste aangebied nie. Dit het ’n vervangende sosiale struktuurgeword. ’n Nuwe familie. ’n Nuwe behoort.

Wanneer heidene tydens plae hul siek familielede verlaat het, was dit Christene wat gebly het om te dien². Wanneer soldate ná gevegte geval het en nie-Jode hul dooies laat lê het, was dit dissipels wat die liggame begrawe en die lyding verlig het².

Hierdie sorg was nie toevallig nie. Dit was nie ’n ekstra bediening nie. Dit was die fundament wat bekering moontlik gemaak het. Sonder gemeenskap sou geloof onvolhoubaar gewees het.

Die kerk het nie net gepreek nie — sy het gedra, gevoed, versorg en beskerm.

En só het mense dit reggekry om kulture, gode, gewoontes en selfs families agter te laat — omdat hulle nie in isolasie ingeloop het nie, maar in ’n liggaam.

11.       Waarom dit alles saak maak vir Handelinge

Handelinge vertel dus nie net die verhaal van sendingsreise en wonderwerke nie. Dit wys hoe ’n nuwe menslike samelewing begin vorm aanneem — een waar identiteit nie meer gegrond is in bloedlyn, kultuur of status nie, maar in Christus.

• Om Christen te word was nie veilig nie.
• Nie gemaklik nie.
• Nie sosiaal aanvaarbaar nie.
• Maar dit was lewensveranderend — omdat niemand alleen geloop het nie.

Rodney Stark se The Rise of Christianity: A Sociologist Reconsiders History ondersoek die eksponensiële groei van die vroeë kerk vanuit 'n sosiologiese perspektief en bied verskeie sleutelfaktore aan wat mense laat voel het dat hulle behoort en deel is van 'n nuwe gemeenskap. Hier is 'n opsomming van sommige van sy belangrikste insigte:

Sleutelredes vir die groei en aantrekkingskrag van die vroeë kerk

1. Sterker gemeenskap as familie (die kerk as ’n nuwe sosiale struktuur)

In die antieke wêreld was familie die kern van identiteit, beskerming en ekonomiese oorlewing. Om Christus te volg het dikwels beteken dat ’n mens jou biologiese familie verloor en uit die gemeenskap verwerp word. Die vroeë kerk het egter ’n nuwe familie gevorm waarin gelowiges mekaar as broers en susters ontvang het, ongeag afkoms, taal of status (Matt. 12:48–50; Mark. 10:29–30; Ef. 2:19; Gal. 6:10). Hierdie geloofsgemeenskap het praktiese sosiale sekuriteit gebied — veral aan weduwees, armes en verstotenes — wat vir baie mense lewensreddend was (Hand. 2:44–47; Hand. 4:32–35; Jak. 1:27).

2. ’n Kultuur van omgee en versorging (bystand in krisistye)

Christene het nie net vir mekaar gesorg nie, maar ook vir buitestaanders, veral tydens rampe, siektes en pes-epidemies. Terwyl ander mense siekes verlaat het uit vrees vir besmetting, het gelowiges gebly en gedien — selfs teen die risiko van hul eie lewens (Matt. 25:35–40; Luk. 10:33–35; Rom. 12:13; Gal. 6:2). Hierdie selfopofferende liefde het nie net oorlewingsyfers verhoog nie, maar het ook ’n tasbare getuienis van die evangelie geword wat mense na Christus toe aangetrek het (Joh. 13:34–35; Hand. 9:36–42).

3. Die bonatuurlike en wonderwerke (sigbare bewys van God se krag)

Die vroeë kerk het nie slegs oor God gepraat nie — hulle het Sy krag beleef. Wonderwerke, genesings, bevryding en profetiese tekens was deel van die normale geloofslewe (Hand. 2:43; Hand. 3:6–10; Hand. 5:12–16; Hand. 8:6–8). Hierdie bonatuurlike ervarings het mense se geloof verdiep, gemeenskapsbinding versterk en die bewussyn geskep dat God werklik teenwoordig en aktief is (Mark. 16:20; Heb. 2:3–4; 1 Kor. 2:4–5).

4. Vroue en hoër vrugbaarheid (die gemeenskap van lewe)

In die Romeinse wêreld was vroue kwesbaar en infanticide — veral van dogtertjies — algemeen. Die Christelike geloof het hierdie praktyke radikaal verwerp en die waarde van elke mens beklemtoon (Gen. 1:27; Ps. 127:3; Matt. 18:10). Die kerk het vroue as mede-erfgename van genade erken en hulle beskerm teen misbruik (Gal. 3:28; 1 Pet. 3:7). Hierdie etiek het tot hoër geboortesyfers, sterker gesinne en natuurlike groei binne die Christelike gemeenskap gelei (Ef. 5:25–33; Kol. 3:18–21).

5. Martelaarskap en lyding (getrouheid as getuienis)

Vervolging het nie die kerk vernietig nie — dit het haar geloofwaardigheid verdiep. Christene se bereidheid om te ly en selfs te sterf vir Christus het diep indruk gemaak op buitestaanders (Hand. 5:41; Hand. 7:54–60; Hand. 12:1–3). Martelaarskap is nie gesoek nie, maar aanvaar as deel van navolging (Matt. 5:10–12; Matt. 10:28; Openb. 12:11). Hierdie volharding het die waarheid van hulle belydenis bevestig en nuwe gelowiges geïnspireer.

6. Evangelisasie deur sosiale netwerke (verhoudings as draers van geloof)

Die evangelie het hoofsaaklik versprei deur bestaande verhoudings — families, vriende, huishoudings en werksnetwerke (Hand. 10:24; Hand. 16:31–34; Hand. 18:8). Die kerk het ’n veelrassige, klasoorbruggende gemeenskap geword waarin Jood en heiden, slaaf en vryman saam aanbid het (Gal. 3:28; Kol. 3:11; Ef. 2:14–16). Hierdie sosiale integrasie was ongekend in die Romeinse wêreld en het die evangelie besonder aantreklik gemaak.

7. Morele superioriteit en leefstyl (’n sigbare alternatief vir die samelewing)

Die vroeë Christelike leefstyl het skerp gekontrasteer met die morele losbandigheid van die Romeinse kultuur. Gelowiges is geroep tot reinheid, eerlikheid, selfbeheersing en liefde (Rom. 12:1–2; 1 Thess. 4:3–7; 1 Pet. 1:15–16). Hulle lewens het ’n lig geword wat mense laat vra het waar hierdie andersheid vandaan kom (Matt. 5:14–16; Fil. 2:14–16; 1 Pet. 2:12).

8. Konstante groei deur ’n gedesentraliseerde beweging

Die Jesus-beweging was nie afhanklik van een menslike leier ná die opstanding nie. Christus self was en is die Hoof van die kerk (Ef. 1:22–23; Kol. 1:18). Gewone gelowiges — nie net apostels nie — het die evangelie oral versprei (Hand. 8:4; Hand. 11:19–21). Hierdie gedesentraliseerde, Gees-gedrewe beweging het volhoubare en organiese groei moontlik gemaak (1 Kor. 3:6–7; Hand. 6:7; Hand. 12:24).

Rodney Stark toon aan dat die vroeë kerk nie net gegroei het omdat mense geglo het nie, maar omdat hulle behoort het. Die kerk het ‘n plek geword waar mense veilig, geliefd en betekenisvol gevoel het – iets wat geen ander sosiale struktuur in die Romeinse wêreld kon bied nie. Hierdie beginsels is vandag nog geldig. Gemeentes wat mense ‘n sterk gevoel van behoort gee, sien steeds eksponensiële groei en bly ‘n kragtige teenwoordigheid in die samelewing.

1.     McConville, J.G. (1994) ‘Biblical History’, in Carson, D.A. et al. (reds.), New Bible Commentary: 21st Century Edition. Leicester; Downers Grove, IL: Inter-Varsity Pres, p. 37.

2.     Stott, J.R.W. (1994) The Message of Acts: The Spirit, the Church & the World. Leicester; Downers Grove, IL: InterVarsity Press, pp. 19–20.

3.     Martin, J.A. (1985) ‘Luke’, in Walvoord, J.F. & Zuck, R.B. (reds.), The Bible Knowledge Commentary: An Exposition of the Scriptures, Vol. 2. Wheaton, IL: Victor Books, pp. 198–199.

4.     Hayford, J.W. (1995) Spirit Filled Life Bible for Students. Nashville; Atlanta; London; Vancouver: Thomas Nelson.

5.     Stott, J.R.W. (1994) The Message of Acts: The Spirit, the Church & the World. Leicester; Downers Grove, IL: InterVarsity Press, p. 21.Pfeiffer, C.F. & Harrison, E.F. (reds.) (1962) The Wycliffe Bible Commentary: New Testament. Chicago: Moody Press.

6.     McConville, J.G. (1994) ‘Biblical History’, in Carson, D.A. et al. (reds.), New Bible Commentary: 21st Century Edition. Leicester; Downers Grove, IL: Inter-Varsity Press, p. 41.

7.     Pfeiffer, C.F. & Harrison, E.F. (reds.) (1962) The Wycliffe Bible Commentary: New Testament. Chicago: Moody Press.

8.     Jamieson, R., Fausset, A.R. & Brown, D. (1997) Commentary Critical and Explanatory on the Whole Bible, Vol. 2. Oak Harbor, WA: Logos Research Systems, p. 505.

9.     Stark, R. (1996) The Rise of Christianity: A Sociologist Reconsiders History. Princeton, NJ: Princeton University Press.