Wanneer ons die wêreld van Jesus en die vroeë kerk betree, ontdek ons nie ’n eenvoudige, eensgesinde godsdienstige toneel nie, maar ’n gespanne landskap vol botsende groepe, politieke mag, ekonomiese belange, geestelike honger en diep Messiaanse verlange. Palestina en Rome was ’n smeltkroes van Judaismes, heidense tempels, revolusionêre drome en groeiende vyandskap—’n wêreld waarin mense na reiniging, identiteit en hoop gesmag het, maar dikwels net strukture sonder ware lewe gevind het. Teen hierdie donker en verdeelde agtergrond breek die evangelie van Jesus Christus deur soos lig in ’n geslote kamer: nie nog ’n groep, ritueel of politieke beweging nie, maar God se radikale antwoord wat Jood en heiden saamroep, mure afbreek en ’n nuwe volk deur genade vorm. Om hierdie verhaal te verstaan, moet ons eers die spanninge, vrese en verwagtinge van daardie tyd raaksien—want juis daar, in die middel van konflik en verwarring, begin God sy wêreldveranderende werk.

1.   Die verskillende Joodse groepe

In Palestina was daar nie “een soort Judaïsme” nie, maar baie Judaismes—’n hele spektrum van groepe wat almal gesê het hulle is Jode, maar mekaar dikwels wantrou of beveg het.

(a) Die Samaritane

Hulle het hulself as deel van Israel gesien, maar is deur baie ander Jode as “onrein” of “on-eg” verwerp. Hulle het hul eie heiligdom by Geresim gehad. Die verhouding tussen Jode en Samaritane was bitter, met eeue se wraak en teenwraak. Dit maak Jesus se gelykenis van die Barmhartige Samaritaan so skokkend (Luk. 10:30–37).

(b) Hellenistiese (vergriekste) Jode

Dit was Jode wat in Griekssprekende stede gewoon het en sterk deur Griekse kultuur beïnvloed is. Tradisionele Jode het hulle beskuldig dat hulle met heidense idees flirt en die Wet verslap, terwyl vergriekste Jode dikwels neerkyk op “plattelandse” Jode. Hierdie spanning het selfs bygedra tot gewelddadige konflik in die Makkabese tyd.

(c) Sadduseërs

Hulle was die tempel-elite—priesterlike aristokrate met politieke invloed. Hulle het ’n meer “aardse” teologie gehad en het veral gefokus op die geskrewe Wet (Pentateug) en die tempelstelsel. Hulle was geneig om met die maghebbers saam te werk om stabiliteit te behou.

(d) Fariseërs

Hulle was die invloedryke “hoofstroom” vroomheidsbeweging onder die volk. Hulle het streng Wetsonderhouding beklemtoon—nie net geskrewe nie, maar ook mondelinge tradisie. ’n Groot bydrae van die Fariseërs was die ontwikkeling en verspreiding van sinagoges—plaaslike gemeentes waar die Skrif gelees en onderrig is (dit sou ná 70 n.C. die kern van Joodse godsdienslewe word).

(e) Esseners

Hulle was ’n hoë-intensiteit, afgesonderde, asketiese groep. Hulle het wêreldse plesier as gevaarlik gesien, dikwels sober geleef, en sommige was waarskynlik verbind aan Qumran (Dooie See-rolle). Hulle vroomheid was streng, “wildernis-agtig”, en baie gefokus op reinheid.

(f) Yweraars (Zealots) en Sicarii

Vir hulle was geloof en politiek onlosmaaklik: God alleen mag oor Israel regeer. Hulle het Romeinse heerskappy as godslasterlik beskou, en sommige het geweld as heilige plig gesien. Die Sicarii was die uiterste vleuel wat selfs ander Jode in skares vermoor het as hulle as “te sag” teenoor Rome beskou is. Hierdie radikalisme het uiteindelik bygedra tot die Groot Opstand en die verwoesting van Jerusalem (70 n.C.).

(g) Die breër Messiaanse verwagting

Baie Jode het ’n Messias verwag, maar met verskillende idees: party het ’n geestelike verlosser verwag, maar baie het ’n oorlogskoning verwag wat die heidene sou vernietig en Israel se politieke glorie herstel. Hierdie verwagtinge skep die agtergrond waarbinne Jesus se Messiaskap vir baie mense óf aanstootlik óf ondenkbaar was.

2.   Hoe anti-semitisme ontstaan en versprei het

Die teks wys dat anti-semitisme in die klassieke wêreld nie net “’n gevoel” was nie, maar ’n mengsel van idees, ekonomiese spanning, politieke vrees en godsdienstige aanstoot—wat later as “logiese redes” verkoop is om vervolging te regverdig.

(a) Godsdiens-aanstoot: “Hulle verwerp ons gode”

Romeine en Grieke was gewoond aan baie gode en baie tempels. Jode het egter gesê: daardie gode is nie werklik God nie. Dit het vir heidene gevoel soos belediging en minagting—’n soort “jy dink jy is beter as ons”.

(b) Sosiale afsondering: ’n sterk, aparte gemeenskap

Jode het dikwels as ’n duidelik afgesonderde en goed georganiseerde gemeenskap geleef, met eie gebruike, feeste, koswette en identiteit. Die staat het dit maklik as ’n gevaarlike “staat binne ’n staat” beskou—’n groep wat nie maklik assimileer of beheerbaar is nie.

(c) Stereotipes en propaganda

Skrywers soos Seneca en Tacitus het die Jode met neerhalende etikette beskryf:

as “vervloek”, “sinister”, “afstootlik”, “vyandig teenoor die res van die wêreld”, en as mense wat mekaar bevoordeel om rykdom te vergroot. Sulke stellings het ’n morele verhaal geskep: “hulle is skadelik, daarom is onderdrukking reg.”

(d) Vals beskuldigings van onsedelikheid

Soos met ander nuwe godsdienste het die Romeine soms vervolging probeer regverdig deur skinderstories van seksuele losbandigheid—selfs dat sinagoges plekke van prostitusie sou wees. Dit is ’n bekende patroon in geskiedenis: as jy ’n groep wil breek, maak jy hulle “vuil” in die publiek se oë.

(e) Ekonomiese spanning: tempels leef van donasies

Romeinse tempels—selfs groot tempels—het van mense se bydraes geleef. As mense tot Judaïsme (of ander “Oosterse gelowe”) oorgaan, vloei geld en lojaliteit weg van die tempels. Dit kon die priesters en tempelnetwerke bitter maak, en dit skep ’n motief om stories te versprei en staatsoptrede aan te hits.

(f) Staatlike onderdrukking en uitsettings

Die Romeinse staat het die Jode soms uit Rome verban, hulle gedwing om godsdiensitems te verbrand, spesiale belastings opgelê, en strafmaatreëls ingestel. Dit wys: anti-semitisme was nie net kulturele vooroordeel nie—dit het ook wet en beleid geword.

(g) Die patroon herhaal later teen Christene

Die teks eindig met ’n sterk punt: die soort propaganda, verdagmakery en vervolging wat eers teen Jode gebruik is, sou later op Christene toegepas word—want Christene het ook ’n sterk identiteit gehad, het afgode verwerp, en het as ’n “ander volk” binne die ryk begin leef.

3.   Die Romeinse Gelowe

Die godsdienstige lewe in Rome en Palestina in die eerste eeu was ’n toneel van diep geestelike honger, maar ook van groot verdeeldheid. In die stad Rome self was daar omstreeks 100 n.C. talle tempels wat aan verskillende gode gewy was: Isis het ongeveer elf tempels gehad, Cybele ses, Venus en Jupiter vier elk, Fortuna drie, en Apollo en Sol Invictus twee elk, terwyl verskeie ander gode kleiner heiligdomme gehad het. Hierdie verspreiding wys dat geen enkele heidense kultus die meerderheid van die bevolking oorheers het nie; die aanhang was gefragmenteer, waarskynlik slegs klein persentasies van die totale bevolking per kultus, met Isis moontlik die grootste enkelgroep maar steeds ver van ’n meerderheid. Die sogenaamde Oosterse misteriegodsdienste—soos dié van Bacchus, Cybele, Isis en Mithras—het mense gelok deur emosionele aanbidding, reinigingsrituele en persoonlike toewyding, iets wat die formele, staatsgerigte Romeinse godsdiens nie kon bied nie.

Die godsdienstige landskap van die eerste-eeuse Romeinse wêreld toon dat heidense gelowe nie bloot oorleef het nie, maar werklik traksie gekry het omdat hulle diep menslike behoeftes aangespreek het—emosie, identiteit, gemeenskap en hoop op reiniging. Argeologiese oorblyfsels bevestig hierdie invloed: tempels van Isis, Cybele en ander gode is wyd oor die ryk ontdek, terwyl honderde Mithras-heiligdomme langs ou militêre grensposte gevind is. Hierdie fisiese spore wys hoe georganiseer en finansieel ondersteun hierdie bewegings was. Godsdiens was nie los van ekonomie en politieke mag nie; tempels het geld, beskerming en sosiale status gegenereer, en keiserlike steun kon ’n kultus laat groei. So het aanbidding maklik ’n instrument van beheer geword—iets wat herinner aan die Bybelse waarskuwing dat mense gode kan dien wat deur menslike hande gemaak is en uiteindelik self magteloos bly (Ps. 115:4–8).

Verder het die sogenaamde Oosterse misteriegodsdienste mense gelok omdat hulle gebied het wat die formele Romeinse staatsgodsdiens nie kon gee nie: intense emosionele ervaring, persoonlike reiniging, morele fokus en hegte gemeenskappe. Waar die tradisionele gode hoofsaaklik die staat moes beskerm, het hierdie nuwe gelowe belowe om die individu te red. Rituele van belydenis, reiniging en selfs simboliese wedergeboorte het die illusie geskep van ’n nuwe begin—’n verlange wat diep in die menslike hart leef. Tog wys die Skrif dat ware vernuwing nie deur uiterlike rituele kom nie maar deur God se ingryping wat ’n nuwe hart gee (Eseg. 36:26) en sondes werklik vergewe (Jes. 1:18).

In Palestina het Judaïsme wel die ware openbaring van die een God bewaar, maar selfs daar het uiterlike godsdiens maklik ’n stelsel van mag, status en ekonomiese voordeel geword—iets wat Jesus skerp ontbloot het toe Hy die tempel se geldwisselaars uitdryf en verklaar dat God se huis ’n huis van gebed moet wees (Matt. 21:12–13). Teen hierdie agtergrond word die verskyning van Christus radikaal: Hy bied nie ’n nuwe ritueel of politieke kultus nie, maar ’n koninkryk wat nie deur geld of mag gedra word nie, maar deur waarheid, genade en selfopofferende liefde (Joh. 18:36; Mark. 10:42–45).

Die diep rede waarom heidense godsdienste kon groei—emosionele vervulling, sosiale gemeenskap en institusionele mag—wys terselfdertyd waarom hulle uiteindelik ontoereikend was. Hulle kon strukture bou en tempels oprig, maar nie die menslike hart herskep nie. Daarom het die evangelie van Christus, sonder politieke mag of finansiële oorheersing, tog die wêreld oorwin: nie deur goud of geweld nie, maar deur die waarheid van die kruis en die krag van die opstanding (Sag. 4:6; Rom. 1:16; 1 Kor. 1:23–24).

4.   Die Joodse Dilemma

’n Deurlopende lyn in die boek Handelinge is hoe God self die getuienis van die kerk rig om ’n nuwe gemeenskap te vorm wat uit Jode én heidene bestaan. Aanvanklik getuig die Twaalf hoofsaaklik teenoor Jode, eers die Hebreeussprekendes en later ook die Grieks-sprekende Jode (Hand. 1–6). Selfs Stefanus se skerp kritiek op die tempel en die volk se ongehoorsaamheid aan die wet beteken nie ’n verwerping van Israel se erfenis nie, maar eerder ’n oopmaak van die ruimte vir God se nuwe handelinge (Hand. 7). Van daar af verbreed die evangelie sigbaar: Filippus verkondig in Samaria, ’n Etiopiese hofdienaar glo, Paulus word geroep as apostel vir die heidene, Cornelius ontvang die Gees, en in Antiochië begin ’n doelbewuste sending onder nie-Jode (Hand. 8–13). In al hierdie gebeure is dit duidelik dat God self die uitbreiding lei—deur visioene, die Heilige Gees en ’n verrassende ontvanklikheid by die heidene (Hand. 10:44–48; 13:48). Wanneer baie Jode die boodskap verwerp, beweeg die evangelie verder na die nasies, soos reeds in die Skrif voorspel is (Hand. 13:46–47).

Hieruit ontstaan die groot Joodse dilemma: hoe kan heidene deel word van God se volk sonder besnydenis, tempelrituele en die wet van Moses—die merkers wat Israel van die nasies onderskei het? Tradisioneel kon ’n heiden net deur volle toetrede tot Judaïsme ingesluit word. Tog toon die gebeure rondom Cornelius dat God mense rein verklaar en sy Gees gee sonder hierdie rituele, wat impliseer dat redding deur genade en geloof kom (Hand. 10:28; 11:17–18). Die vraag bereik sy hoogtepunt by die vergadering in Jerusalem, waar besluit word dat heidene nie met besnydenis belas moet word nie, omdat beide Jood en heiden deur die genade van die Here Jesus gered word (Hand. 15:11, 28). ’n Pastorale kompromie vra wel sensitiwiteit teenoor Joodse gewetens, maar maak duidelik dat die wet nie die grond van verlossing is nie (Hand. 15:19–21).

Handelinge wys dus ’n delikate spanning: Joodse gelowiges kan hul erfenis behou, maar moet gemeenskap hê met onbesnede heidene; heidene hoef nie Jode te word nie, maar moet liefdevol optree om nie aanstoot te gee nie (Hand. 16:3; 21:20–26). Paulus self bly lojaal aan sy volk en hoop, veral die opstanding van die dooies, terwyl hy terselfdertyd as sendeling na die nasies gestuur word (Hand. 23:6; 26:6–8). So word die kerk nie bloot ’n uitbreiding van Judaïsme nie, maar die vervulling van God se belofte om ’n volk vir sy Naam uit al die nasies te versamel—’n plan wat reeds in die profete aangekondig is en in Christus tot vervulling kom (Amos 9:11–12; Hand. 15:16–17).

 Die diep betekenis van hierdie dilemma is teologies: geloof in Jesus is terselfdertyd die vervulling van Israel se hoopen die opening van God se genade vir die wêreld. Die evangelie skep dus een nuwe gemeenskap waar redding nie deur etniese merkers of wetsonderhouding bepaal word nie, maar deur geloof in die Messias alleen (Ef. 2:14–16; Gal. 3:28). Hierin sien ons God se hart—revealed nie net vir een volk nie, maar vir alle mense—sodat sy Naam onder die nasies verheerlik kan word.

Die verhouding tussen die vroeë kerk en Joodse gemeenskappe wat Jesus Christus verwerp het, is gekenmerk deur werklike konflik wat gewortel was in diep teologiese verskille en botsende aansprake oor die vervulling van die Messiasbelofte. Die eerste volgelinge van Jesus—dikwels die Nasareners genoem—het hulleself steeds as getroue Jode beskou wat die wet onderhou, terwyl hulle terselfdertyd verkondig het dat Jesus die beloofde Messias is, beide in die tempel se voorhowe en in sinagoges regoor die diaspora (Hand. 2:46; 3:1; 13:14–15). Hierdie dubbele verbintenis tot Joodse praktyk én Christelike getuienis het spanning met ander Joodse leiers veroorsaak. Paulus het hierdie konflik persoonlik ervaar deur slae, steniging en vervolging ter wille van die evangelie (Hand. 14:19; 2 Kor. 11:24–25).

Selfs die Evangelies weerspieël die gespanne werklikheid waarin die eerste Jesus-volgelinge geleef het—’n konteks van vrees, teenstand en toenemende skeiding. Die verwerping van Jesus as Messias deur groot dele van Israel het ’n diep teologiese krisis geskep: as die heil uit die Jode kom (Joh. 4:22), maar baie van die Joodse volk Hom nie erken nie, hoe moet die kerk sy eie legitimiteit verstaan? Hierdie spanning het sowel Joodse gelowiges geraak wat afgesny gevoel het van hul erfenis, as heidense gelowiges wat gewonder het oor Israel se weerstand teen die evangelie (Rom. 9:1–5; 10:1–4).

Geleerdes verskil oor hoe hierdie konflik histories beskryf moet word—of dit werklike vervolging was of eerder interne Joodse geskille wat later skerper geïnterpreteer is. Tog bly die kern onveranderd: die vroeë kerk se belydenis dat Jesus die vervulling van die profesieë is, het direk gebots met die oortuiging van baie Joodse gemeenskappe wat hierdie aanspraak verwerp het (Hand. 4:10–12). Dit was nie bloot ’n administratiewe meningsverskil nie, maar ’n fundamentele breuk in die verstaan van God se beloftes, sy Messias en sy heilsplan. Tog getuig die Skrif ook van God se voortgaande liefde vir Israel en die hoop op uiteindelike herstel (Rom. 11:1–2, 25–26), sodat die verhaal van konflik uiteindelik ingebed bly in ’n groter verhaal van genade.

5.   Die Vergadering in Jerusalem

Die groot historiese spanning in Handelinge kom na vore in die gebeure rondom die Jerusalemse vergadering in Handelinge 15, waar die verhouding tussen Jode en heidene in die kerk beslissend ter sprake kom. Geleerdes merk op dat Paulus se beskrywing van sy ontmoeting met die Jerusalemleiers in Galasiërs 2:1–10 nie volledig ooreenstem met Lukas se weergawe in Handelinge 15 nie, veral omdat die vergadering volgens Handelinge voorskrifte aan heidense bekeerlinge oplê wat Paulus sou aanvaar het—iets wat as ’n moontlike kompromie met sy beginsels beskou word. ’n Alternatiewe verstaan is dat daar twee vergaderings oor dieselfde saak was: ’n vroeër, meer informele gesprek, en later ’n formele beraad waar volkome bevestig is dat heidene sonder besnydenis gered word, maar dat sekere pastorale riglyne ingestel word om gemeenskap tussen Jood en heiden moontlik te maak (Hand. 15:11, 19–21, 28). Indien hierdie uitleg korrek is, verdwyn baie van die besware teen Lukas se historiese betroubaarheid.

’n Verdere spanning lê in die insameling vir Jerusalem, waaraan Paulus groot teologiese betekenis heg in sy briewe, maar wat in Handelinge slegs terloops genoem word wanneer hy sê dat hy aalmoese na sy volk gebring het (Hand. 24:17). Die stilte kan daarop dui dat die insameling nie die versoening tussen die Jerusalemkerk en die heidense gemeentes gebring het waarop gehoop is nie. Paulus self vrees hoe hy ontvang sou word—sowel deur ongelowige Jode as selfs deur sommige gelowiges (Rom. 15:30–31). Ten spyte van sy pogings om sy Joodse identiteit te bevestig, kon finansiële gawes nie dieper teologiese wantroue oorbrug nie.

Hiermee saam staan die vraag na Paulus se teologie soos deur Lukas weergegee. Handelinge bevat hoofsaaklik sendingspreke en verdedigingsredes, terwyl Paulus se briewe dieper leerstellige en pastorale refleksie bied. Tog is daar ’n fundamentele harmonie: Paulus verkondig aan heidene die lewende God wat mense roep om hulle van afgode te bekeer (Hand. 17:22–31; vgl. 1 Tess. 1:9–10), en sy houding teenoor die wet bly konsekwent—vryheid vir heidene, maar ruimte vir Joodse gelowiges om hul gebruike te behou (Hand. 16:3; Gal. 5:1). Selfs die verwagting van Christus se wederkoms toon geen werklike teenstrydigheid nie, aangesien beide Paulus en Lukas leef vanuit die spanning dat die eindtyd reeds begin het maar nog nie voltooi is nie (Hand. 2:17; Rom. 11:25–26).

Die gevolgtrekking is dat Lukas nie Paulus se teologie verdraai nie, maar selektief sekere aspekte van sy prediking uitlig binne ’n historiese vertelling. Sy doel is nie om ’n nuwe teologiese stelsel te skep nie, maar om as Christelike historikus te getuig van die werklike dade waardeur God die evangelie laat uitbrei het. So word die verhaal van die vroeë kerk nie ’n blote teologiese konstruksie nie, maar ’n getuienis van God se voortgaande heilsplan—van Jerusalem tot aan die uiterstes van die aarde (Hand. 1:8).

·       Sedert die Jerusalemse vergadering in Handelinge 15 het die teologiese fondamente van die vroeë kerk duideliker na vore gekom as ’n geloofsgemeenskap wat nie meer deur etniese merkers of die onderhouding van die wet gedefinieer word nie, maar deur genade, geloof in Christus en die werking van die Heilige Gees. 

Verlossing deur genade alleen

Heidene sowel as Jode word gered deur die genade van die Here Jesus, nie deur besnydenis of wetswerke nie (Hand. 15:11; Ef. 2:8–9).

·       Geloof in Christus as enigste grond van identiteit

Lidmaatskap van God se volk word bepaal deur geloof in Christus en nie deur etniese of seremoniële merkers nie (Gal. 3:26–28; Rom. 10:12).

·       Een nuwe volk van God uit Jood en heiden

Christus breek die skeidsmuur af en skep een liggaam waarin versoening plaasvind (Ef. 2:14–16).

·       Die sentraliteit van Jesus se dood en opstanding

Die evangelie word saamgevat in Christus se kruisdood, begrafnis en opstanding as grond van redding (1 Kor. 15:3–4; Hand. 2:32–36).

·       Die leiding en teenwoordigheid van die Heilige Gees

Die Gees bevestig redding, rig sending en bou die gemeente (Hand. 2:38; 13:2–4; Rom. 8:14).

·       Die gesag van die Skrif en vervulling van profesie

Die vroeë kerk verstaan Jesus en die sending na die nasies as vervulling van die Ou-Testamentiese beloftes (Hand. 15:15–18; Luk. 24:27).

·       ’n Nuwe gemeenskapslewe van aanbidding en heiligheid

Gelowiges volhard in leer, gemeenskap, broodbreking en gebed as sigbare vrug van die evangelie (Hand. 2:42–47).

·       Wêreldwye sending as kernroeping van die kerk

Die evangelie is bestem vir al die nasies tot aan die uiterstes van die aarde (Hand. 1:8; Matt. 28:19–20).